v  رود نكــا

            مهمترين منابع آب تأمين كننده بخش زراعت در شهرستان نكا عبارتند از رود نكا ، آب بندانها و آب هاي زيرزميني نظير چشمه ها،چاههاي عميق و نيمه عميق،در مبحث ويژگيهاي طبيعي در رابطه با رودنكا به اين مسئله اشاره شده است كه تاكنون مطالعات متعددي جهت بهره برداري مطلوب از آب رودخانه نكا بعمل آمده است.تا بتوان استفاده مؤثرتري از آن در كشت آبي و آبياري محصولات و نباتات درفصول خشك و كم باران بعمل آيد،در بررسي دما و بارش شهرستان نكا مشخص شده كه اين شهرستان حداقل در سه ماه با كمبود بارش مواجه است و از آنجايي كه ساليانه سطح وسيعي از اراضي به زيركشت زراعتهايي چون برنج ،گندم،جو،دانه هاي روغني و پنبه و . . .  مي رود،بهره برداري و توزيع آبهاي سطحي منطقه از اهميت ويژه اي برخوردار است.

بنابه اطلاعات ارائه شده از آب منطقه اي از مجموع 190ميليون مترمكعب آب رودخانه نكا تنها مقدار 26 ميليون مترمكعب آن در سال مورد بهره برداري در امر كشاورزي قرار مي گیرد كه با توجه به حجم آبدهي رود اين رقم در سطح نازکي قرار دارد بدين معني كه تنها 14 درصد از آبرودنكا مورد بهره برداري قرار مي گيرد . عدم استفاده مطلوب از آب رودخانه نكا اهم ناشي از دو دليل مهم است:

1-عدم تطابق فصول پرباران (دوره پرآبي)با فصول آبياري و نياز به آب

2-فقدان تأسيسات شبكه توزيع آب و مخزنهاي ذخيره(سد)در سطح منطقه،كه مشكل اخير با شروع كار احداث سد بزرگ گلورد بر روي اين رود تا حدودي مرتفع شده است و در آينده اي نه چندان دور شاهد تحول زراعت در حوره آبريز اين رود در سطح منطقه خواهيم بود زيرا آب  ذخيره شده سد موجبات تأمين آب اراضي جلگه نكا-بهشهر در سطحي معادل 56 هزار هكتار خواهد شد كه از اين مقدار 13 هزار هكتار توسعه و 43 هزار هكتار بهبود خواهند يافت و آب شرب مورد نياز منطقه تأمين خواهد شد و انتظار مي رود كه فاز اول طرح تا اواسط سال 1375 به پايان رسيده و مطالعات فاز دوم طرح با انجام بخشي از عمليات اجرائي آن آغاز مي شود.

در حال حاضر مهمترين نقظه توزيع آب رودخانه نكا ، بند انحرافي (سدخاكي)«آبلو» است كه اراضي زراعي چپ و راست رودخانه را با چندين نهر تغذيه مي نمايد و اين امر با توجه به مساحت زمينهاي كشاورزي، بصورت اشتراكي و زيرنظر آب منطقه اي شمال توزيع ميگردد و علاوه براين بند در قسمت پايين تر از شهر نكا در سمت شمال شهر در نزديكي روستاهاي بخش جلگه اي نيز چندين بند انحرافي خاكي كه اغلب كوچك هستند كار توزيع آب رودخانه را انجام مي دهند،وضعيت شبكه هاي آبياري و زهكشي منطقه به صورت سنتي است و هر ساله نياز به لايه روبي و در بعضي موارد نياز و اصلاح مسير دارد،از بعضي از نهرها و آبراههاي فصلي نيز استفاده بعمل مي ايد كه عمدتاً آنها منتهي به آب بندانها مي شود .

  در رابطه با ورودنكا لازم به تذكر است كه به خاطر بارندگيهاي شديد در بعضي از فصول به ويژه پاييز و اوايل بهار و رها شدن سيلابها در رودخانه نكا و طغيان اين رود علاوه بر وارد نمودن خسارت به اراضي كشاورزي و انهار در طول مسير موجب زيانهاي اقتصادي و انساني نيز مي شود كه در سالهاي اقداماتي در جهت مهار نمودن نسبي سيلابها بعمل آمده و سيل بندهايي در كنار رودخانه نكا بويژه در مدخل شهرنكا و ديگر آباديها احداث شده كه كافي نيست زيرا در قسمت بالا دست رودخانه هنوز هم اراضي آبي كه بر روي تراسهاي اين رودخانه مورد كشت و زرع قرارمي گيرند در معرض ريزش و فرسايش  رود قرار دارند.در بخش كوهستاني شهرستان و بويژه دهستانهاي زارمرود و استخرپشت از جمله رودهاي مهم كه در امر كشاورزي از آنها استفاده بعمل مي آيد مي توان از رودخانه زارمرود نام بدر كه تراسهاي كنارهاي رود به زير كشت محصولات متنوع از جمله برنج رفته است.اين رود در جهت شرقي غربي از شهرستان نكا خارج شده و به رود تجن واقع در شهرستان ساري مي پيوندد.

v  ميزان بهره برداري سالانه از آب رودخانه

            در حال حاضر سالانه حدود 36-54 ميليون مترمكعب از منابع آب سطحي منطقه به مصرف آبياري اراضي مي رسد كه از اين مقدار در حدود 8/47 ميليون مترمكعب آن صرفاً از رودخانه نكا برداشت مي شود .با توجه به اينكه پتانسيل آبي رودخانه نكا در محل ورودي به دشت نكاء در منطقه آبلو بطور متوسط 148 ميليون مترمكعب در سال برآورد شده است ، رقمي معادل حدود 100 ميليون مترمكعب بدليل عدم تطابق زماني جريان آب با فصل كشت و كار منطقه از دسترس خارج مي گردد .

 البته بخشي از آب اين رودخانه نيز جهت آبياري اراضي كشاورزي نيمه چپ دشت تجن بصورت مستقيم و يا ذخيره در آب بندانها برداشته شده و مقداري هم در آب بندانها و مردابهاي موجود در دشت نكاء ذخيره گرديده و در فصول زراعي مورد ساتفاده كشاورزان قرار مي گيرد . ميزان بهره برداري از آب بندانها و مردابها در حال حاضر به ترتيب حدود 25 و 10 ميليون مترمكعب در سال است .

در وضعيت فعلي از مجموع 22620 هكتار اراضي فارياب منطقه ، 4480 هكتار توسط رودخانه نكا  ، 940 هكتار توسط منابع آب سطحي جز رودخانه (مسيلها و زهكشهاي منتهي به دشت ) و 17200 هكتار با استفاده از منابع آب زيرزميني منطقه آبياري مي شوند .

به منظور تأمين كمبود آب زراعي فعلي و نيز اجراي طرح توسعه و افزايش سطح زيركشت اراضي آبي در محدوده مطالعاتي قرار است تا سد مخزني گلورد با ظرفيت ذخيره سازي 5/115 ميليون مترمكعب بر روي شاخه اصلي اين رودخانه در منطقه اي واقع در شمال شرقي روستاي كاركم در حد فاصل دو روستاي رودبار و گلورد بزرگ احداث گردد تا در برنامه هاي آتي توسعه بهره برداري از آب اين رودخانه جهت آبياري اراضي كشاورزي دشت نكا مورد استفاده قرار گيرد .

پيش بيني مي گردد با احداث اين سد ، سالانه مقدار 6/108 ميليون مترمكعب آب تنظيم شده در رودخانه نكا جهت آبياري مزارع مورد استفاده قرار گيرد .

v   انواع مصارف آب رودخانه

       عمده ترين مصرف كننده آب رودخانه نكا  در شرايط حاضر بخش كشاورزي است كه سالانه 8/47 ميليون مترمكعب از آب اين رودخانه را بصورت مستقيم و يا از طريق ذخيره آب در آب بندانها ، و مردابهاي منطقه مورد بهره برداري قرار مي دهد .

واحد صنعتي آب بر در منطقه مطالعاتي وجود ندارد اما واحدهاي معدني منطقه كه عمدتاً شامل واحدهاي توليد شن و ماسه رودخانه اي مي باشند ، جهت شستشو و دانه بندي مواد استحصالي ، بخشي از آب رودخانه نكارا در محل استقرار خود مورد استفاده قرارمي دهند كه مجدداً با حدود 10 درصد تلفات با كيفيت نامطلوب به اين رودخانه بازمي گردند .

تعدادي از آببندانها نيز در مطنقه ( بخش شرقي رودخانه نكاء) وجود دارند كه به امر پرورش ماهي اختصاص دارند و برخي از آنها چنانكه بيان شد در آبياري اراضي نيز مشاركت           مي نمايند . وضعيت مردابها نيز از اين حيث شبيه آببندانها است . بهره برداري از مردابها زمانيكه آب رودخانه نكا پاسخگوي نياز گياهان كشت شده در مزارع نباشد ، از طريق موتورپمپ جهت آبياري اراضي كشاورزي منطقه مورد استفاده قرار مي گيرد .

در حال حاضر با توجه به برخورداري اغلب روستاهاي محدوده مطالعاتي از آب لوله كشي و نيز استفاده آنها از منابع آبهاي زيرزميني شامل چاه و چشمه جهت شرب تقريباً هيچگونه استفاده اي از آب رودخانه نكا جهت شرب بعمل نمي آيد و تنها برخي از روستاهاي منطقه كه عمدتاً در مناطق بالادست حوزه واقع گرديده اند ، آب اين رودخانه را جهت مصارف خانگي شامل شستشوي البسه و ظروف و يا استفاده در سرويسهاي بهداشتي و توالتها بصورت مستقيم و يا از طريق انهار انشعابي كه از حاشيه روستاها مي گذرد مورد بهره برداري قرار مي دهند .

با توجه به اينكه ضلع جنوبي محدوده مطالعاتي ارزيابي اثرات زيست محيطي احداث سد مخزني گلورد را مناطق كوهستاني تشكيل مي دهد ، در فصول پرباران در حوزه هاي كوچك و بزرگ اين ناحيه بطور فصلي سيلاب بوقوع مي پيوندد .

به همين جهت نيز مسيلهاي بسياري در آن منطقه ايجاد گرديده است . اين مسيلها نقش زهكشهاي طبيعي حوزه هاي كوهستاني مشرف بر ضلع جنوبي دشت نكا و همچنين بخشهاي مركزي اين دشت را ايفا مي نمايند .

مضافاً به اينكه آب تعداد زيادي از قنوات و چشمه هاي موجود در حوزه كه بيشتر آنها در مناطق كوهستاني و كوهپايه اي واقع شده اند ، نيز وارد مسيلهاي ياد شده مي گردد .

به همين جهت نيز در فصل زمستان كه بارندگي در حوزه زياد و بهره برداري از چشمه ها و قنوات در ارتفاعات جنوبي ناچيز است ، جريانات ناشي از بارندگي همراه با آب چشمه ها و قنوات از طريق اين مسيلها به سوي ناحيه مركزي دشت نكا (اطراف روستاي قره تپه و شرق روستاي حسين آباد) روان مي شوند .

از سوي ديگر چون حوزه هاي فوق اكثراً كوچك هستند جريانات ناشي از بارندگي بصورت فعلي بوده و بيشتر مسيلها در تابستان از سرمنشاء خشك مي شوند . اين مسيلها و زهكشها در تابستان پس از ورود به بخش مركزي دشت ، زه آب اراضي را تخليه نموده و داراي آب مي باشند و كشاورزان مي توانند به روش ثقلي و يا پمپاژ آب را در آنها جهت آبياري مورد استفاده قرار دهند .

در منطقه مركزي دشت نكا نيز كشاورزان اقدام به احداث انهاري نموده اند كه در زمستان و فصول سيلابي نقش زه كشي و در فصل آبياري به منزله نهر آبياري و يا به عنوان هدايت كننده آب به آببندانها مورد استفاده قرار مي گيرند .

آب موجود در اين نهرها در فصول بهار و تابستان نيز در واقع زه آب اراضي دشت است كه بصورت ثقلي و يا پمپاژ به مصرف آبياري مي رسند .

v   نظامهاي حاكم بر بهره برداري و سازمانهاي مسئول

         بجز انهار واقع در مناطق بالادست روستاي آبلو كه بدون پيروي از نظامهاي رايج       بهره برداري از آب در منطقه و بي هيچ محدوديتي آب مورد نياز اراضي كشاورزي خود را از رودخانه نكا برداشت مي نمايند بهره برداري از آب اين رودخانه از يك نظام مشخص حقابه بري پيروي مي كند و تقسيم آب اين رودخانه جهت آبياري مزارع براساس اين نظام صورت مي گيرد . واحد حقابه و تقسيم آب در رودخانه نكا همانند بيشتر رودخانه هاي بخش مركزي و غربي مازندران براساس فرهنگ روستايي منطقه (سنگ) مي باشد كه خود به اجزاري كوچكتري به نام (سير) كه در واقع يك چهلم (سنگ) است تقسيم مي گردد .

واحد حقابه كه بصورت درصدي از كل جريان رودخانه است ، يك مقايس نسبي بوده و مقدار آب معادل آن برحسب تغيير ميزان كل جريان رودخانه در فصول مختلف سال متغير مي باشد . در طول هر دوره آبياري ، بطور متوسط حدود 45 هكتار از كشتزارهاي برنج را در محدوده مطالعاتي در ساحل راست رودخانه نكا آبياري مي كند .

بطور كلي از مجموع 5/44 ( حدود 45) سنگ حقابه رودخانه نكا ، 36 سنگ به نهرهاي ساحل راست و حدود 5/8 سنگ نيز به نهرهاي ساحل چپ اين رودخانه اختصاص دارد .

بررسيهاي بعمل آمده حاكي از آن است كه از مجموع 4480 هكتار سطح كل اراضي فارياب در محدوده مطالعاتي كه مستقيماً از طريق رودخانه نكا آبياري مي شوند حدود 2370  هكتار 1 داراي حقابه مي باشند كه از اين ميزان 1938 هكتار در ساحل راست و 362 هكتار در ساحل چپ اين رودخانه (دشت تجن) گسترش يافته اند اما از آنجائيكه آب برگشتي حاصل از آبياري و همچنين زه آب اين اراضي مجدداً جهت آبياري مزارع پايين دست آنها ، مورد استفاده قرار مي گيرد در واقع مساحت اراضي كشاورزي تحت آبياري رودخانه نكا  در سطح منطقه مي تواند بيشتر از ميزان يادشده فوق باشد .

در حال حاضر مديريت بهره برداري از آب رودخانه نكا از طريق نظارت بر نحوه و ميزان بهره برداري از آب و تقسيم و توزيع آن به انهار زراعي و نيز ارايه خدمات لازم به كشاورزان از نظر تأمين ماشين آلات و مصالح ساختماني موردنياز كه بهره برداري بهتر و موثرتر از آب رودخانه و مرمت و بازسازي بندهاي آبگير ، سردهنه ها و لايروبي نهرهاي زراعي را براي كشاورزان منطقه امكان پذير مي نمايد ، صورت مي گيرد .

اداره آبياري بهشهر كه از واحدهاي تابع شركت سهامي آب منطقه اي مازندارن مي باشد ، مسئوليت انجام اين امور را بر عهده دارد .

واحد ياد شده فوق علاوه بر تعدادي از پرسنل دائمي خود كه شامل كاركنان اداري ، مأمورين آبياري و ميرابهاي دائمي مي باشند ، همه ساله افرادي را به تناسب نياز بمدت 6-5 ماه تحت عنوان ميرابهاي فصلي به خدمت گرفته و اين افراد تحت سرپرستي ميرابهاي دائمي به انجام امور محوله مي پردازند ميرابها و مامورين آبياري ، كار تقسيم و توزيع آب رودخانه ها را بر عهده دارند . معمولاً هر يك از رودخانه ها داراي يك سرميراب و تعدادي ميراب (فصلي) مي باشند .

به سر ميرابها كه مسئوليت تقسيم آب رودخانه ها را به نهرهاي زراعي بر عهده دارند در اصطلاح محلي (كل ميراب) نيز گفته مي شود . سرميرابها در تقسيم آب و تعيين ميزان آبگيري از رودخانه ها كه اصولاً براساس حقابه ها و رودخانه ها برخوردار مي باشند مسئولين نظارت بر احداث بندها و سردهنه هاي آبگير و نيز انهار زارعي بعهده سرميرابها مي باشد . سرميرابها بصورت دائمي در استخدام رسمي اداره آبياري بهشهر قرار دارند .

ميرابهاي انهار كه از نظر اداري تحت سرپرستي ، سرميرابها قرار دارند ، سهيمه آب نرها را طبق حقابه در محل بندهاي آبگير از سرميراب هر رودخانه تحويل گرفته و آنرا تا حد نهرهاي درجه سوم تقسيم و توزيع مي نمايند بطور كلي كليه امور مربوط به انهار نظير لايروبي ، ديواره سازي و مرمت آنها كه عموماً توسط گروههاي كشاورزان حقابه بر در هر يك از نهرها صورت مي گيرد و نيز جمع آوري آب بها و غيره با نظارت و هماهنگي ميراب نهر انجام مي شود .

همچنين تقسيم و توزيع آب بين حقابه بران روستاها توسط ميرابهاي روستايي كه از سوي روستائيان انتخاب و همزمان با شروع فصل زراعي به شركت بهره برداري نكا معرفي         مي شوند ، صورت مي گيرد .

تعداد ميراب نيز در داخل نسق هاي زراعي فعاليت مي نمايند كه اصطلاحاً در زبان محلي به آنها (تيل مج ميراب) مي گويند . اينگونه ميرابها كه تعدادشان بسته به ميزان سطح زيركشت از يك تا سه نفر متغير است نيز توسط روستائيان به خدمت گرفته شده و از آنها دستمزد دريافت مي نمايند .

در وضع موجود ، يك نفر ميراب دايمي (سر ميراب) و 6 نفر ميراب فصلي جهت انجام وظايف مديريت اداره آبياري بهشهر در ارتباط با بهره برداري از آب رودخانه نكابا اين اداره همكاري مي نمايند .

v   روشهاي بهره برداري از آب رودخانه نكا و تاسيسات مربوطه

        بهره برداري از آب رودخانه نكا در مناطق بالادست بدليل وجود شرايط مناسب از نظر عمق آب و توپرگرافي بستر و شيب كافي تقريباً در تمامي طول مسير اين رودخانه به روش ثقلي و هدايت مستقيم آب از طريق نهرهاي خاكي به اراضي كشاورزي و يا آب بندانها صورت مي گيرد .

در برخي نقاط كه عموماً در پايين دست دشت نكاواقع شده اند ، افزايش عمق رودخانه و نامناسب بودن شرايط توپوگرافي و شيب بستر مانع از استفاده از روش ثقلي بوده و آب رودخانه در اين مناطق از طريق پمپاژ بهره برداري مي شود . در اين حالت نيز آب مستقيماً و يا پس از انتقال به نهرهاي خاكي به اراضي كشاورزي و يا آببندانها هدايت مي گردد .

در فصول غيرزراعي كه معمولاً با دوره هاي پرآبي سال مقارن است و همچنين در اواخل فصول زراعي كه نياز آبي محصولات به حداقل ميزان خود مي رسد ، امكان بهره برداري از آب بدلايل مختلف از جمله آبگيري آب بندانها و يا آبزي پروري و يا مصارف ديگر از طريق نهرهاي انشعابي از رودخانه نكا افزايش يافته و مشكلي از لحاظ رقابت در برداشت آب و يا رعايت حقابه براي كشاورزان و روستاييان منطقه وجود ندارد ، اما در فصول كم آبي و خصوصاً بهنگام اوج مصرف آب در مزارع كه معمولاً از اوايل بهار تا اواسط تابستان بطول  مي انجامد به هدر رفتن مقادير اندك آن نيز براي كشاورزان مشكل آفرين بوده و در اين هنگام تقسيم آب مطابق با حقابه اي كه هر يك از آنها دارا مي باشند ، تحت نظارت ميرابها صورت مي گيرد .