بـاغ‌هـای ایـرانی

	آموزش جغرافیا
	ناصر احمدیان کارشناس ارشد جغرافیا

بـاغ‌هـای ایـرانی

باغ ایرانی به عنوان یك ساختار كامل، بیانگر رابطه تنگاتنگ میان بستر فرهنگی و طبیعی است و نشانه‌ای از سازگار نمودن و همسو كردن نیازهای انسان و طبیعت است.

در گذشته باغ ایرانی بروز توان نهفتة محیط و ادراك پیچیدگی‎های آن بود. خالق باغ با اتكا به دانش تجربی خود فضایی را ایجادمی‎‎كرد كه باعث بقا و پویایی بستر طبیعی می‎‎شد.باغ‎های تاریخی از آثار مهم گذشته در ایران، به خاطر ارزش‎های چند گانه محیطی، سودمندی و زیبایی‎شناسی كه تمامی حواس پنجگانه را درگیر می‎كند به عنوان میراث ملی و سندی با ارزش از هویت تاریخی و فرهنگی باید شناسایی، فهرست‎بندی و به طور پویا و پیوسته حفاظت و نگهداری شود.

آغاز انتظام‎بخشی به باغ را باید در زمان هخامنشیان جستجو كرد. در باغ‌های سلطنتی پاسارگاد (قرن 6 قبل از میلاد) با توجه به شبكه منظم مسیر سنگفرش آب‎روها می‎توان ادعا كرد كه شكل چهار باغ و نظم چهار قسمتی در اینجا به ظهور رسیده است و در دوران پس از اسلام منشاء باغ‌های چهار قسمتی اسلامی بوده است.

در دوره ساسانی ( 633-224 م) باغ‌سازی گسترش فراوانی می‎یابد. جایگاه والای طبیعت در تفكر زرتشت به ویژه پرستش آب موجب شد تا علاوه بر انتظام انسانی در باغ چشم‌اندازها و انتظام بستر طبیعی نیز مطرح شد. باغ ـ قصرهای این دوره همانند تخت سلیمان و كاخ فیروزآباد بیستون در بسترهای طبیعی جذاب مانند دریاچه و چشمه مكان‎یابی شدند.

تنوع هندسی مشخص‎ترین ویژگی باغهای این دوره است. انتظامهای محوری، مركزی و چهار بخشی در باغهای این دوره دیده می‎شود. با استقرار تمدن اسلامی در دوره بنی‎امیه در سامره و اندلس باغهایی احداث شدند كه همچنان باغ‎های ساسانی مورد الگو برداری قرار گرفته بود.

بسیاری از محققین با شكوه‎ترین عصر باغسازی در ایران را در دوره صفوی می‎‎دانند. در این دوران باغات در گستره شهر به عنوان عنصر شكل‎دهنده ساختار فیزیكی شهر بودند و همچون منظومه‎ای سبز تمامی ساختار شهر را تحت تأثیر قرار می‎دادند. باغسازی در دوران صفویه از قزوین شروع شد. این شهر به عنوان پایتخت صفوی انتخاب شد و به صورت باغ شهر سازمان یافته بود كه اكنون از باغهای درباری بجز چند ساختمان چیزی باقی نمانده است. در زمان شاه عباس، پایتخت از قزوین به اصفهان تغییر مكان داد.

در اصفهان از همنشینی فضاهای شهری، خیابان، میدان و باغ ساختار هندسی این باغ شهر شكل گرفت.ابتدایی‎ترین و ساده‎ترین اصل هندسی باغ ایجاد محوری در میانه باغ و به موازات طول آن است. بطور معمول دو طرف این محور درختان سایه‎انداز كاشته شده است. هندسه باغ از تقسیمات راست گوشه تشكیل شده است. مهمترین این تقسیمات، انتظام چهار بخشی است. انتظام باغ بر اساس هندسه محوری و تقارن است. این انتظام در قالی‎های ایرانی نیز قابل جست و جو است و عناصر این انتظام (آب، گیاه و معماری) در نگارگری ایرانی موجوداند و تصویری ایده‎آل از باغ ایرانی را ارائه می‎دهند. شكل باغ ایرانی شامل انتظام آب، انتظام گیاه و انتظام معماری است.

باغ شازده

باغ شازده یكی از زیباترین باغ‌های تاریخی ایران محسوب می‌شود. این باغ در حدود 4 كیلومتری شهر ماهان و در دامنه كوه‌های تیگران واقع شده و مربوط به اواخر دوره قاجاریه است.

این باغ به دستور عبدالحمید میرزا ناصرالدوله حاكم كرمان طی یازده سال حكمرانی وی (1298هـ.ق تا 1309 هـ.ق) ساخته شد و با مرگ وی نیز بنای آن نیمه‌تمام رها شد.تاریخ بنای باغ 1276 خورشیدی است.

این باغ از نمونه باغ تخت‌های ایرانی است و در زمینی مستطیلی شكل به مساحت پنج ونیم هكتار بنا شده و دارای سردر ورودی بسیار زیبایی است.

باغ فردوس تهران

باغ و عمارت ییلاقی فردوس در اراضی محمدیه با دو عمارت در شمال و جنوب به دستور محمد شاه قاجار (1264-1250) ساخته شد كه عمارت شمالی به كلی ویران و عمارت جنوبی فعلاً پا برجاست.این باغ به شماره 1876 مورخ 11/5/76 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. تاربخ بنای باغ فردوس به دوران محمد‌شاه كه سومین پادشاه قاجار بود می‎رسد. پایه این باغ و عمارت ییلاقی را حاجی میرزا آقاسی، صدراعظم محمدشاه ریخته است.

عمارت باغ فردوس در قسمت شمالی باغ ساخته شده است و از ابتدا به صورت كاخ و محل اقامت اعیان، تزئین شده است. مساحت باغ20 هزار مترمربع و طولش در حدود 280 متر و مساحت عمارت 1000 متر مربع، شامل سه طبقه و نیم، به عرض 26 متر و به طول تقریباً 34 متر است. شیب زمین آن از شمال غربی به جنوب شرقی است و تندی این شیب به حدی است كه كف طبقه اول بنا با قسمت جنوبی باغ و سقف آن با قسمت شمالی باغ هم سطح است.

بعد از فوت محمدشاه در سال 1264 هـ . ق، ناصرالدین‎شاه اراضی اطراف این باغ را از مالكان خرید و به باغ افزود و پس از اینكه دختر خود را به معیرالممالك، پسر نظام‎الممالك داد این باغ را به‌عنوان هدیه ازدواج به او بخشید و از او خواست ساختمان عمارت جنوبی را تمام كند. معیرالممالك كه خود معمار بود پس از خرج مبالغی هنگفت ساختمان را به اتمام رساند و مراسم عروسی را در همین باغ برگزار كرد.

پس از فوت نظام‎الدوله، این باغ و ساختمان به پسرش دوست‎علی‌خان معیرالممالك، رسید. دوست‎علی‌خان به باغ و ساختمان آن اهمیتی نمی‎داد و هر وقت به ییلاق می‎آمد، نزدیك مظهر قنات زیر چنارها برای خود خیمه و خرگاهی بر پا می‎كرد. در نتیجه به دلیل عدم مراقبت و رسیدگی این ساختمان رو به خرابی گذاشت. او سنگهای مرمر بنا را از جا كند و در نمای عمارت امیریه (مدرسه نظام فعلی) به كار برد.

حاجی میرزا حسین پسر حاجی میرزا خلیل، تاجر شیرازی كه در سرای امیر حجره داشت باغ فردوس را از دوستعلی خان معیرالممالك خرید و دست به تعمیرات آن زد. پس از او میرزا حسین تهرانی در سال 1308 هـ . ق مالك باغ شد. در حدود سال 1318 هـ . ق در زمان مظفرالدین‎شاه، میرزا اسماعیل‌خان امین‎الملك، برادر امین‎السلطان اتابك، آنجا را خریداری كرد. در حدود سال 1329هـ . ق برای سومین بار این باغ رو به خرابی گذاشت. محمد ولی‎خان سپهسالار تنكابنی (خلعتبری) آن را از ورّاث امین‎الملك به مبلغ 18هزار تومان خرید.

تجارتخانه طومانیانس كه از محمد ولی‎خان سپهسالار مبلغی طلبكار بود برای وصول طلب خود به عدلیه مراجعه كرد. مراجع امر هم پس از رسیدگی، باغ و عمارت را در مقابل طلب به طومانیانس دادند. پس از چندی دولت وقت در مقابل وجهی كه از طومانیانس طلبكار بود باغ را ضبط كرد و اراضی آن را متری 2 تومان و 3 تومان به كارمندان وزارتخانه‎ها فروخت كه قیمت آن را پنج ساله به اقساط بپردازند. قسمتی كه باغ فردوس كنونی است در سال 1316هـ .ش. به دستور علی اصغر حكمت، وزیر معارف، خریداری شد و عمارت آن مرمت گردید و دبیرستان شاپور تجریش در آنجا دایر شد.

در دوران پهلوی دوم، این بنا به دفتر برنامه‎ریزی جشن‎های 2500 ساله اختصاص یافت و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در اختیار صدا و سیما و بعد از آن زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به مركز اسلامی آموزش فیلم‎سازی تبدیل و سپس با هماهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بنیاد سینمایی فارابی، سازمان میراث فرهنگی كشور و شهرداری تهران برای محل دائمی «موزه سینما» در نظر گرفته شد و موزه سینما در 28 شهریور 1381 با حضور رئیس‎جمهور وقت، رسماً افتتاح شد.

عباس‎آباد (بهشهر)

این باغ در 9 كیلومتری جنوب شرقی شهر بهشهر واقع در استان مازندران در میان جنگلهای كوه جهان مورا، در پیرامون دریاچه‌‌ طبیعی به دستور شاه‌عباس اول به صورت پلكانی و مطبق در 3 سطح احداث شد.

مجموعه مذكور در قسمت جنوب به روستای فرادست ییلاقی هزار جریب، در قسمت شرقی به جاده روستاهای پاسند - هزار جریب، در غرب به اراضی كشاورزی و در قسمت شمال به روستای علی‌تپه محدود می‌شود.

راه دسترسی به مجموعه مذكور از طریق جاده آسفالته‌ای است كه از جاده اصلی بهشهر - گرگان منشعب شده و بعد از عبور از روستای التپه به محوطه مذكور منتهی می‌شود.

مجموعه مذكور شامل سد، بنای مركز مخزن سد، حمام، باغ، محوطه گلباغ (ایستگاه توزیع آب)، محور آبرسانی به طول 600 متر، دو برج آجری به فاصله 186 متری از باغ و همچنین با فاصله 156 متری از یكدیگر است كه احتمالاً به سال 1020 تا 1021هـ .ق احداث شده است، واحد صنعتی (آسیاب آبی)، محل احتمالی كاخ پادشاهان صفوی و مراكز پخت سفال و آجر و همچنین واحدهای مسكونی بخش خدمه، جاده‌های سنگ‌فرش ورودی به مجموعه و جاده‌های سنگفرش از محل باغ به كاخ و از محل باغ به محل آسیاب است.

دریاچه این مجموعه با وسعتی بالغ بر 10 هكتار با عمارتی در مركز آن، كه در زمان آبگیری دریاچه عمارت با ارتفاعی بالغ بر 18 متر به زیر آب می‎رود و فقط سقف آن همراه با درختچه‌هایی نمایان است.چهلستون مازندران (دیوانخانه)

باغ چهلستون اشرف واقع در استان مازندران، در زمین شیب‌دار دامنه‌ شمالی كوه برزو (پیشكوه جهان مورا) از شمال به جنوب ساخته شد.

این باغ با ابعاد 170متر عرض و550 متر طول، در سال 1021 هـ .ق به دستور شاه عباس طرح‌ریزی و طی چند سال احداث شده و محل بار عام و تشریفات شاه‌عباس و پذیرایی مهمانان بوده است. این باغ دارای دو خیابان اصلی است كه محور طولی باغ با چشم‌اندازی به سوی شمال و دریا است، و در نقطه تقاطع آنها، استخر بزرگ باغ قرار دارد.

در بخش جنوبی، ‌آب نهر پس از گذشتن از چهار حوضچه،‌ از زیر بنا عبور كرده و روبه روی نمای شمالی، ‌از آبشار كوچكی سرازیر و به استخر مستطیل بزرگ در محور شمالی ـ جنوبی(با ابعاد 3/36×416 متر) مقابل عمارت می‎ریزد.

دور تا دور استخر،‌ در زمان شاه عباس اول گودال‎هایی برای قرار دادن شمع وجود داشته است كه هنگام تشریفات،‌ آنها را روشن می‎كردند و به همین مناسبت آن را حوض نور می‎نامیدند و به واسطه شیب زمین، ‌آبشارهای كوچك با كف سینه كبكی، ‌در محل ریزش آب از یك سطح به سطح دیگر در محور اصلی وجود دارد.

پوشش گیاهی باغ را عمدتاً: درختان سرو (به صورت خطی در امتداد محور‎های اصلی باغ)، نارنج، پرتقال، لیمو، خرمالو (در كرتهای مختلف باغ)، چنار، شاه بلوط، توت، انار و گل‎های مختلفی چون رز تشكیل می‎دهد.

باغ دیوانخانه به سال 1356 به شماره 1537در فهرست آثار ملی كشور به ثبت رسیده‌ و هم اكنون نیز شهرداری بهشهر در عمارت آن مستقر و محوطه، به پارك عمومی تغییر كاربری داده است.

چشمه‌عمارت (حوض‎خانه )

این باغ عظیم و باشكوه در استان مازندران در قسمت جنوب شرقی باغ‌تپه و باغ‌شاه در محوطه‌ای به طول حدود 410 متر و به عرض حدود 135 متر و فرم مستطیلی آن در جهت شیب زمین و به سمت شمال‌غربی، در زمان شاه عباس در بهشهر ساخته شده ‌است. در منتهی‎الیه جنوب شرقی باغ، كوشكی مربع به ابعاد 22×26 متر، در دو طبقه با تزئینات گچبری و كاشی‌كاری واقع شده‌است. وسط این عمارت، چشمه‌ای از دل زمین می‌جوشید كه در چهار سمت توسط جوی‌هایی باغ را آبیاری می‌كرد.

در طبقه همكف چشمه طبیعی (مظهر آب) قرار گرفته،‌ آب از این مظهر از 4 طرف بنا خارج شده و به كانالی كه دور تا دور بنا وجود داشته، سرریز می‎شده است.

در گذشته به دلیل شیب زمین، سطح باغ تراس‎بندی شده و در امتداد محور اصلی آن، تعداد زیادی آبشارهای كوچك به وجود آمده بود، كه آب با عبور از هر یك از آنها به حوضچه بعدی وارد می‎شده و بجز حركت آب در محور اصلی جهت نمایش و زیبایی به مسیرهای فرعی جهت آبیاری باغ‎ها،‌ مزارع و كشتزارهای خارج از باغ هدایت می‎شده است.

در امتداد محور اصلی باغ، ردیفی از درختان سرو كاشته شده بود، كه در حال حاضر اثری از درختان مذكور به چشم نمی‎خورد.

همچنین بخشهایی از محوطه باغ كه به صورت تراس‎بندی بود، به فضاهای مسكونی و قسمتی از آن به سازمان آب اختصاص دارد و تنها بخشی از بنا تخریب شده و قسمتی از دیوار باغ و ورودی در ضلع جنوب شرقی باقی مانده است. این باغ در سال 1352 به شماره 948 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

باغ‌های اشرف‎البلاد

شهر اشرف‎البلاد را شاه عباس اول در سال 1021هـ.ق (1612 م)، در كنار سواحل دریای خزر در دامنه رشته كوه‎های البرز احداث كرد.

مجموعه باغهای اشرف از 6 باغ متصل به یكدیگر كه با دیواره‎های سنگی از هم جدا می‌شدند، احداث شده است.این باغها شامل باغ و عمارت چهلستون، باغ چشمه و باغ تپه در جنوب شرقی چهل ستون، باغهای خلوت، باغ شمال و باغ صاحب‎الزمان در غرب چهلستون (كه در حال حاضر از آن باغها اثری دیده نمی‎شود) است.

هر یك از این باغها محل اقامت زمستانی شاه عباس اول و هر كدام دارای عملكرد خاصی مانند: حرم‎سرا، تشریفات، تفریح، شكارگاه و... بود.

همچنین علاوه بر این باغها 2 باغ دیگر در دوره صفویه ساخته شد: باغ صفی‎آباد كه در آن رصدخانه وجود داشت و استخر عباس‎آباد كه برای شكار مورد استفاده قرار می‎گرفت

چشمه علی (دامغان)

چشمه علی در بین كوه‎ها و تپه خاكی‎های شمالی آبده و در دره با صفایی در حوزه دهستان رودبار چهارده كلاته، واقع در 35 كیلومتری شهر دامغان در دوره قاجار (فتحعلیشاه) با ساخت عمارتهایی زیبا در باغ به عنوان تفرجگاه تابستانی مورد استفاده قرار می‎گرفت.

این باغ شامل مجموعه‎هایی چون: مسجد و حمام (جبهه غربی دریاچه و نزدیك به عمارت فتحعلیشاهی)، باغ، استخر، كوشك فتحعلیشاهی و... است.بناهای موجود در باغ شامل عمارت قراول خانه با بنایی خشتی و دیگری نشیمن‎گاه شاهان قاجار كه در دو طبقه (آجری) و دارای ایوان محصور است كه منظر بسیار عالی از دریاچه و باغهای اطراف دارد.

این عمارت بر روی شالوده سنگی و در داخل یك دریاچه طبیعی قرار گرفته، كه به دوره فتحعلیشاه قاجار مربوط می‎شود.

در اطراف دریاچه چشمه‌های زیادی است كه از آنها آب خارج می‌شود و همین چشمه، آب شهر دامغان را تامین می‎كند.

با توجه به شواهد تاریخی در گذشته به دلیل وجود چندین مجرای آب در این باغ به آن عالی بولاغ یا هزارچشمه می‎گفتند، كه این چشمه به خاطر فشار بسیار قدرتمند آب زیرزمینی همواره حتی در فصول خشكسالی جریان داشته است.

چشمه بلقیس چرام

باغ چشمه بلقیس در استان كهگیلویه و بویراحمد، در دشتی هموار معروف به شهرك قلعه كره شهبازی از توابع بخش چرام و در 9 كیلومتری شرق چرام و یك كیلومتری روستای شهرك در میان تپه ماهورها و كوهها واقع شده است.

این باغ از شمال به جاده چرام ـ گچساران، از جنوب به اراضی كشاورزی، از غرب به باغ جهاد كشاورزی (باغ عمران) و از شرق به اراضی كشاورزی و كوههای همجوار محدود می‎شود. چندین نهر فصلی و دایمی در این دشت جریان دارد و محصولات غلات چون گندم، جو و برنج در این منطقه كشت می‎شود.

این بنا به گفته اهل منطقه توسط زنی به نام بلقیس حدود اواخر دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی احداث گردید.

در سال 1327 مردم محل در اطراف آن به احداث چند باغ كوچك اقدام نمودند و در سال 1338 شخصی به نام اسكندر خان چرامی آن را خرید و به گسترش آن اقدام نمود. چشمه بلقیس نام جدید روزگار ما برای باغی است كه مرحوم اسكندرخان چرامی در اطراف این چشمه بر جای باغی كه از ازمنه پیش از او، در این محل وجود داشت توسیع و تجدید رونق نموده است.

مدتی هم این باغ و یك آبادی كوچك نزدیك آن در مكاتبات و اسناد و بعضی از سفرنامه‌ها به نام اسكندریه شهرت گرفته است... به نظر می‎رسد این باغ مربوط به اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی است. این باغ با مساحتی در حدود 38960 متر مربع و شامل فضاهایی چون 4 برج به ابعاد 70 ×150 متر در ضلع غربی باغ، چشمه، استخر و در قسمت شرقی آن صخره‎ای بزرگ به ارتفاع 20 متر تشكیل شده است. این باغ در حال حاضر در تملك شهرداری است.

پوشش گیاهی این باغ به دلیل گرمسیری بودن این منطقه شامل اكالیپتوس، سدر، بلوط، سرو و دارای درختان متنوع میوه‎ای چون گردو، گلابی، سیب، لیمو ترش، خرمالو، پرتقال، نارنگی، انجیر، انگور، توت، نارنج، نخل و... است. همچنین بوته‎های گیاهی گوناگون و گلهای مختلف در آن به چشم می‎خورد.

نظام آبیاری این باغ بر اساس فوران آب چشمه‌های اصلی و چندین چشمة فرعی است كه بوسیله نهرهای كوچك و بزرگ متعددی در باغ جریان می‎یابد و آب مازاد آنها بوسیله جویی بزرگ به طرف استخر باغ كه در ضلع جنوب غربی باغ واقع شده هدایت می‎شود.

این استخر زیبا به شعاع 10 متر و عمق 1/5 متر بصورت دایره و دارای سه ورودی و یك خروجی است كه آب چشمه از مسیر خروجی به رودخانه فشیان می‎ریزد. این استخر، باغچه‎ای به قطر 4 متر كه پوشیده از درختان نخل، نارنج، پرتقال و گلهای زیبا و متنوع است را در آغوش گرفته است.

هشت بهشت اصفهان

باغ هشت بهشت درون بافت شهری اصفهان و از غرب به خیابان چهار باغ پایین و از شرق به خیابان متاخری، از جنوب به بازارچه بلند (بازار هنر) مربوط می‌شود.این باغ در بستر شهری و از نوع باغ‌های مسطح است و در میان باغ‌هایی چون باغ خرگاه در شمال، و در شمال شرق باغ‌های میوه همچون انگورستان، باغ بهشت آیین و باغ دمور واقع شده است.باغ هشت بهشت در محدوده دولت خانه صفوی واقع شده كه در زمان شاه عباس صفوی بنیان شده است. این باغ در زمان شاه صفی ( 1052ـ 1038 ق) وجود داشته و دو شاه بعدی (شاه عباس دوم و سلیمان) بر درختان آن افزوده‌اند. كوشك این باغ به زمان شاه سلیمان صفوی(1105ـ 1077 هـ .ق/1694ـ1667م) تعلق دارد و در آن دوره باغ تكمیل و اصلاح شد و در سال 1080 هـ . ق و مقارن با سومین سال سلطنت شاه سلیمان صفوی به اتمام رسیده و نمونه عالی‌ترین كاخ‌های نشیمن دوران صفویه است.این باغ نشیمن هشت سوگلی حرم پادشاه بوده است، به این ترتیب كه 4 نفر از آنها در طبقة همكف و 4 نفر دیگر در طبقه اول بنا می‎زیسته‎اند.باغ هشت بهشت در زمان ناصرالدین شاه قاجار به بانو عظمی افتخارالدوله واگذار شده بود، مشروط بر اینكه وضع و شكل آن را تغییر نداده و حریم آن را در خیابان چهار باغ در كمال تنظیف و تنقیح نگاهداری كند.

پس از فوت بانوی مزبور باغ و قصر در تصرف وراث او باقی ماند ولی در این مدت تغییرات كلی در وضع باغ ایجاد شد و در سال 1343 این باغ رسماً به وزارت فرهنگ و هنر واگذار شد.

چهلستون اصفهان

باغ چهلستون درون بافت شهری اصفهان و در غرب خیابان چهار باغ پایین و شمال خیابان سپه و شرق میدان نقش جهان در استان اصفهان واقع شده است. باغ در بستر شهری و در میان سایر باغ‌ها شكل گرفته و به گونه‌ای استقرار یافته كه امكان دسترسی به آن از سایر باغ‌ها میسر بوده است. مجموعه‌ای از این باغ‌ها كه در امتداد چهارباغ شكل گرفته بودند یكی از شالوده‌های اصفهان عصر صفوی را شكل می‌دادند و نقش باغ چهلستون از این جنبه ممتاز است كه حلقه پیوند دهنده این شالوده و شالودة دیگر شهری یعنی مجموعة نقش جهان بوده است.این باغ با ابعاد 275 در 225 متر كه طول آن در جهت شرق ـ غربی است و با وسعتی در حدود 67000 متر مربع، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.باغ چهلستون را با شكل فعلی شاه‌عباس كبیر طرح‌انداخته و در وسط آن عمارتی به شكل كلاه فرنگی (به ابعاد كاخ 36 در57 متر و ارتفاع آن 12 متر) با اتاق‌های كوچك در اطراف آن احداث كرده است كه با شروع سلطنت شاه‌عباس دوم عمارت مزبور توسعه داده شد و تالارها و ایوانهایی بر آن افزوده شد.هر یك از ستون‌های تالار از یك تنه درخت چنار ساخته شده و روی آن قشر نازكی از تخته رنگ شده وجود دارد كه سابقا با آیینه و شیشه‌های رنگین پوشیده شده بوده است. تمام دیوارها از آیینه‌های قدی و شیشه‌های رنگی و نقاشی‌های زیبا تزیین شده و همة درها و پنجره‌ها از نوع منبت و خاتم بوده است. استخر مقابل عمارت به طول 110 متر و عرض 16 متر اكنون هم طراوت و زیبایی خاصی به این كاخ می‌دهد و جهش آب در حوض میان تالار از دهان چهار شیری كه در چهار گوشة حوض قرار دارند و فواره‎های سنگی مسیر جوی كوچك اطراف كاخ، صفای مخصوصی به این قصر باشكوه داده است.

در حال حاضر چهار قطعه پایه ستون‌هایی به صورت مجسمه‎های شیر و انسان در چهار گوشة استخر مشاهده می‎شود و دو تخته سنگ حجاری شده به شكل چهار شیر در ورودی این عمارت قرار دارد كه متعلق به این كاخ نیست و تنها آثار بر جای مانده یكی از قصرهای زمان صفویه به نام سرپوشیده و قصر دیگری به نام آیینه خانه هستند كه در اواخر دوره قاجار از بین رفته‎اند.تنها منبع آب باغ در حال حاضر یك حلقه چاه عمیق است سیستم آبیاری باغ در حال حاضر به صورت دستی و با استفاده از شلنگ و به صورت غرقابی است.در حال حاضر پوشش گیاهی باغ عبارت است از: كاج ایرانی، نارون، افرای سیاه، چنار، عرعر و تعداد معدودی درختان توت، سرو، تبریزی، زالزالك، برگ بو، ابریشم، انجیر و اقاقیا.

باغچه جوق

باغچة جوق ماكو در فاصلة شش كیلومتری ماكو و حدود 2 كیلومتری جاده اصلی بازرگان و در روستایی به نام باغچه جوق در استان آذربایجان شرقی واقع شده است. كاخ تاریخی وبا شكوه باغچه جوق ماكو در باغی به وسعت حدود یازده هكتار در اواخر دوره قاجار به دستور اقبال السلطنه ماكویی، یكی از ســرداران مظفـــرالدین شاه و از حكام مقتدر آن دوره ( 1324ـ 1313 هجری قمری) با دو هزار و پانصد متر مربع زیر بنا در باغی زیبا كه دارای انواع درختان میوه و گل‌ها (بوته‎های بزرگ رز و...) و درختان زینتی ( اقاقیا، تبریزی و...) و چشمه‌ای زلال است، ساخته شد. این كاخ تأثیر شگرفی از سبك معماری روسیه آن زمان پذیرفته است.

در سال 1353 هجری قمری، ساختمان باغچه جوق از وراث سردار ماكویی توسط دولت خریداری شد و پس از انجام برخی تعمیرات ضروری، این مجموعه از سال 1364 برای بازدید عموم به عنوان كاخ موزه آماده شد و در تیرماه سال 1375 هـ . ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. از سال 1382 تا 1383 محوطه، عمارت ها و فضاهای خدماتی آن مرمت و بازسازی شد.

باغچه جوق از نمونه‌های منحصر به فرد باغ‌سازی در ایران محسوب می‌شود. زیرا از یكسو دوران شكل‌گیری آن به دوران قاجار باز می‌گردد و از سوی دیگر به لحاظ موقعیت قرارگیری در منتهی‌الیه محدوده‌های جغرافیایی ایران و در خط تماس با دیگر فرهنگ‌ها واقع شده است. این دو عامل در شكل‌گیری این باغ تأثیر به‎سزایی داشته است.

این باغ در بستری كوهستانی قرار دارد و به عنوان یك باغ كوهپایه‎ای مطرح می‌شود كه جبهة غربی و جنوبی آن منتهی به دامنه كوه با صفای «چركین» و چشمه‌ای به نام «كلیسه» منتهی شده و در میان باغ میوه واقع شده است و با دو حصار، از یك سو تكیه بر كوه دارد و از سوی دیگر مشرف بر درة ماكو است.

باغچه جوق دارای انواع درختان میوه همچون زردآلو، انجیر، توت، گردو، به، گیلاس، آلو، فندق، گلابی، بادام و سیب است گونه‌های گیاهی دیگری نظیر اقاقیا، تبریزی و بوته‌های بزرگ رز نیز به شكلی پراكنده در سطح باغ دیده می‌شوند.

چنین به نظر می‌رسد كه درختان در گذشته به طور منظم كاشته شده بودند و محورهایی را تعریف می‌كرده‌اند ولی با گذشت زمان، بسیاری از آنها از بین رفته و شكل كاشت منظم آنها دگرگون شده است.

آبیاری باغ به شكل غرق‌آبی انجام می‌شده و از چشمه آبی كه در یك كیلومتری بالا دست باغچه وجود دارد، استفاده می‌شده است. در حال حاضر آب مورد نیاز آبیاری باغ، تنها از آب برف‌های ذوب شده كوهستان و بارندگی‌ها و آب‌های فصلی و پس از اتمام آب كوه‌ها از مازاد آب روستا تأمین می‌شود. به همین دلیل استخر ذخیره آبی در غرب عمارت سنگی به منظور جمع‌آوری آب‌های طبیعی وجود دارد.

ائل‌گلی (شاه گلی)

باغ ائل گلی (شاه گلی) درون بافت شهری و در فاصله 7 كیلومتری جنوب شرقی تبریز در استان آذربایجان شرقی با ابعاد 263 در40/355 متر مربع واقع شده است.

شاه گولی به معنی «استخر شاه» ترجمه شده است. گول در زبان تركی به معنی استخر است. احداث بنای اولیه این آبگیر را به زمان پادشاهان آق قویونلو و توسعه آن را به زمان صفویه نسبت می‎دهند.شاهزاده قهرمان میرزا، پسر هشتم نایب‎السلطنه عباس میرزا، هنگام فرمانروایی بر تبریز، به تعمیر این استخر همت گماشت و عمارت دو طبقه زیبایی در وسط آن بنا كرد، از وسط ساحل شرقی استخر تا محل عمارت خیابانی تعبیه كرد و كوه بلندی را كه در جانب شرقی استخر قرار داشت، به صورت سكوها و پله‎های عریض مرتبی درآورد و در چند جای آنها به فاصله معیّن جوی‌ها و آبشارهایی ایجاد كرد و در نظر داشت كه این بنا را كاخ ییلاقی خود قرار دهد، اما هنوز كار تزیین بنا اتمام نیافته، درگذشت و فرزندانش این حادثه را به فال بد گرفتند. به این ترتیب عمارت متروك ماند و از آن تاریخ به بعد، فقط استخر شاه برای ذخیره كردن آب جهت آبیاری مزارع و باغ‌های شهر در تابستان‌ها مورد استفاده قرار گرفت.

در بهار سال 1309 هـ . ش كه هنوز استخر و طبقه پایین عمارت آن باقی بود، از طرف شهرداری تبریز تعمیر شد و از اواخر اردیبهشت ماه به صورت گردشگاه عمومی شهر در آمد. عمارت یك طبقه در فروردین ماه 1346 به علت رطوبت و فرسودگی بنا تخریب شد و در سال 1349 هـ . ش بنای عمارت دو طبقه با همان طرح قبلی آغاز شد.

اندازه فعلی استخر در مرمت سال‌های 1367 به‌علت احداث فضای گلكاری در حاشیه آن قدری كوچكتر شده است. كف استخر روی زمین طبیعی قرار داشته و از هیچ مصالحی برای پوشاندن آن استفاده نشده است، عمق استخر از سه متر در گوشة شرقی تا نه متر در كنار دهنه متفاوت است.مخزن آب، مثل باغ تخت شیراز از چشمه‌ای تأمین می‎شودكه از سنگی بالای مرتفع‌ترین سكو می‎جوشد. آب مخزن را پنج نهر تشكیل می‎دهد كه در هر سكویی، یك آبشار ایجاد می‎شود و هر سكو یا پلكان، دارای یك ردیف درخت تبریزی در كنار دیوار عقب آن و یك ردیف درخت بید در كنار نهرهای آن است.

منبع:پایگاه الكترونیكی راسخون

|+| نوشته شده در دوشنبه بیست و پنجم آبان ۱۳۸۸ساعت 8:2 توسط ناصر احمدیان |